مرکز مطالعات آینده پژوهی و توسعه استراتژیک

سعید رهنما

متاورس، این مفهوم نوظهور که وعده‌ی فضاهای مجازی سه‌بعدی و کاملاً تعاملی را می‌دهد، تنها یک پدیده‌ی تکنولوژیک نیست؛ بلکه مرزی جدید برای آینده‌پژوهی سینمایی و رویکردهای نوین به روایت‌پردازی است. این گستره‌ی مجازی، سینما را به چالش می‌کشد تا از محدودیت‌های پرده‌ی دو‌بعدی فراتر رود و مخاطب را به درون جهانی کاملاً غوطه‌ور و تعاملی بکشاند، جایی که تماشاگری منفعل به یک مشارکت‌کننده‌ی فعال تبدیل می‌شود.

سینما همواره پیشگام در تجسم آینده‌های تکنولوژیک بوده است. اکنون، خود سینما در آستانه‌ی یک تحول بنیادین قرار دارد که توسط متاورس هدایت می‌شود. این فضای نوین، نه تنها ابزاری برای نمایش داستان‌هاست، بلکه بستری برای تجربه‌ی زیسته‌‌ی روایت‌ها را فراهم می‌آورد.

در گذشته، فیلم‌هایی مانند بازیکن شماره یک آماده (Ready Player One، ۲۰۱۸)، تصاویری قدرتمند از جهان‌های متاورسی را به نمایش گذاشتند. این فیلم‌ها، پیش از آنکه متاورس به یک اصطلاح فراگیر تبدیل شود، بذر ایده‌هایی چون هویت‌های مجازی، اقتصادهای درون بازی، و اجتماعات آنلاین غوطه‌ور را در ذهن مخاطبان کاشتند.

با این حال، آنچه سینما در گذشته به تصویر کشید، تنها یک "نمایش" بود. اما در آینده‌ی متاورسی، سینما به "تجربه" بدل می‌شود. مخاطب دیگر فقط بیننده نیست، بلکه می‌تواند یک شخصیت در داستان باشد، تصمیماتی بگیرد که بر روایت تأثیر می‌گذارد، و با محیط و دیگر کاربران به صورت زنده تعامل کند.

این تحول، نیازمند رویکردهای نوین در آینده‌پژوهی سینمایی است. سینماگران باید فراتر از ابزارهای سنتی فیلمسازی فکر کنند و به بررسی پیامدهای تکنولوژیکی، روانشناختی، اجتماعی و اخلاقی این فضاهای جدید بپردازند. این یعنی، چگونه داستان‌ها در جهانی بدون محدودیت فیزیکی روایت می‌شوند؟

یکی از چالش‌های اصلی، طراحی روایت‌های غیرخطی و چندشاخه‌ای است. در متاورس، هر کاربر می‌تواند مسیر متفاوتی را در داستان طی کند، که این امر مستلزم ایجاد سناریوهای متعدد و رویدادهای تصادفی است تا تجربه‌ای پویا و شخصی‌سازی شده ارائه شود.

این پیچیدگی، نیاز به رویکردهای سیستمی در داستان‌سرایی را برجسته می‌کند. فیلمسازان باید نه تنها یک داستان، بلکه یک "اکوسیستم روایی" خلق کنند که در آن، کنش‌های کاربران، پیامدهای قابل پیش‌بینی و غیرقابل پیش‌بینی خود را داشته باشند.

اقتصادهای درون متاورس نیز نقشی حیاتی در آینده‌ی سینمایی ایفا خواهند کرد. از خرید بلیط‌های مجازی برای تماشای فیلم در سینماهای متاورسی، تا خرید آیتم‌های دیجیتال مربوط به شخصیت‌های فیلم، یا حتی مشارکت در تولید محتوا و کسب درآمد از آن.

این بعد اقتصادی، فرصت‌های جدیدی را برای مدل‌های درآمدزایی و تعامل با طرفداران فراهم می‌کند، اما همچنین چالش‌هایی را در زمینه‌ی مالکیت دارایی‌های دیجیتال، حقوق کپی‌رایت و قوانین مالیاتی به همراه دارد.

هویت‌های مجازی و آواتارها در متاورس، بعد دیگری از آینده‌پژوهی سینمایی را باز می‌کنند. مخاطبان می‌توانند هویت‌های جدیدی را در جهان‌های روایی اتخاذ کنند، که این امر، مرزهای بین تماشاگر و بازیگر را کمرنگ می‌کند و مفهوم "خود" را در فضای دیجیتال به چالش می‌کشد.

این جنبه، پیامدهای روانشناختی عمیقی دارد؛ چگونه هویت مجازی ما بر درک ما از واقعیت و تعاملاتمان در دنیای واقعی تأثیر می‌گذارد؟ سینماگران می‌توانند از این فضا برای کاوش در این پرسش‌های وجودی استفاده کنند.

تعامل اجتماعی در متاورس نیز به سینما ابعاد جدیدی می‌بخشد. تماشای یک فیلم در کنار دوستان از نقاط مختلف جهان، یا شرکت در یک رویداد سینمایی مجازی با هزاران نفر، تجربه‌هایی هستند که سینمای سنتی نمی‌تواند ارائه دهد.

این تعاملات، نه تنها تجربه‌ی تماشا را غنی‌تر می‌کنند، بلکه فرصت‌هایی برای روایت‌های مشارکتی و جمعی فراهم می‌آورند که در آن، داستان توسط جامعه‌ی کاربران به صورت پویا شکل می‌گیرد.

چالش دیگر، مسائل اخلاقی و حریم خصوصی در متاورس است. جمع‌آوری داده‌های عظیم از فعالیت کاربران، کنترل شرکت‌ها بر فضاهای مجازی و احتمال سوءاستفاده از هویت‌های دیجیتال، نگرانی‌هایی هستند که سینماگران می‌توانند به آن‌ها بپردازند و آگاهی‌بخش باشند.

این موضوعات، نیاز به آینده‌پژوهی اخلاقی در حوزه متاورس و سینما را برجسته می‌کنند؛ چگونه می‌توانیم از این تکنولوژی‌ها به گونه‌ای استفاده کنیم که از ارزش‌های انسانی محافظت شود و به توسعه پایدار جوامع مجازی و واقعی کمک کند؟

به طور خلاصه، متاورس فراتر از یک تکنولوژی، یک افق جدید برای سینما و آینده‌پژوهی است. این پلتفرم، فرصت‌هایی بی‌نظیر برای خلق تجربه‌های روایی غوطه‌ور، تعاملی و بی‌سابقه فراهم می‌آورد که می‌تواند ماهیت قصه‌گویی و تعامل انسان با هنر را برای همیشه دگرگون کند.

سینما در عصر متاورس، نه تنها آینه‌ای برای آینده، بلکه خود، بخشی از معماری فعال آن آینده خواهد بود. این تحول، نیازمند ذهن‌هایی خلاق، آینده‌نگر و مسئولیت‌پذیر است تا بتوانند از پتانسیل بی‌کران این جهان جدید، به بهترین شکل برای خلق داستان‌های ماندگار و معنادار بهره ببرند.